25 października 2026 Autor Edyta Edis Anonima Rauhut 0

Małgorzata Kulisiewicz: Bard (fragment)

Spread the love

Małgorzata Kulisiewicz: Bard (fragment)

Cykl: Blogowa czytelnia literacka

Grafika: Adrianna Rauhut.

Poznaj historię Aleksandra Kulisiewicza – artysty, więźnia politycznego i kronikarza obozowej twórczości. W Blogowej czytelni literackiej przedstawiam fragment powieści Małgorzaty Kulisiewicz pod tytułem Bard, która ma się ukazać nakładem Wydawnictwa Austeria.

W ramach cyklu Blogowa czytelnia literacka zapraszam do lektury fragmentu najnowszej powieści Małgorzaty Kulisiewicz pod tytułem Bard. Książka ma się ukazać nakładem Wydawnictwa Austeria. Głównym jej bohaterem jest Aleksander Kulisiewicz, który był dziennikarzem, śpiewakiem, więźniem politycznym w obozie Sachsenhausen, wykonawcą i kolekcjonerem materiałów muzycznych i poetyckich z obozów koncentracyjnych. Stworzył unikalne archiwum pieśni i innych materiałów obozowych, dostępne obecnie w United States Holocaust Memorial Museum. Przed wojną studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Jak pisze Małgorzata Kulisiewicz, szkolnym kolegą Aleksandra Kulisiewicza był Stanisław Hadyna. Już wtedy występował jako śpiewak w kabarecie w teatrze Bagatela i obracał się w artystycznych środowiskach Krakowa. Zagrał w belgijskim filmie La noir desire, co zawdzięczał znajomościom ze studiów. W kabaretach wiedeńskich śpiewał niemieckie piosenki – bardzo dobrze znał ten język. Na scenie używał pseudonimu Alex Alikuli.

Przez antynazistowski artykuł, który dotarł do gestapo, Aleksander Kulisiewicz został aresztowany. W zimie 1939-1940 siedział w więzieniu w Cieszynie. W kwietniu 1940 roku wywieziono go do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen w pobliżu Berlina. Był więźniem z numerem 25149. To tam zapamiętywał wiersze i pieśni więźniów. Miał wyjątkową pamięć. Występował na nielegalnych wieczorkach obozowych z pieśniami, które komponował i z tekstami obozowymi do znanych melodii. W obozie koncentracyjnym przebywał do końca wojny.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że stworzył archiwum, które gromadził przez całe swoje powojenne życie. Materiały otrzymywał od byłych więźniów: Polaków, Czechów i Niemców z NRD. Po wojnie koncertował w Niemczech Zachodnich, NRD, Anglii, Szkocji, Luksemburgu, we Francji, w ZSRR, Czechosłowacji, USA i  Polsce. Występował na festiwalach dla protest-singerów, w Klubach Młodzieżowych, prestiżowych teatrach i w plenerze.

Autorka książki pod tytułem Bard, Małgorzata Kulisiewicz nie po raz pierwszy pojawia się na blogu edisanonimaart.pl. W Blogowej czytelni literackiej pojawiały się jej poezja i proza. O jej twórczości pisałam też w publikacjach recenzenckich w ramach cyklu Blogowe spotkania literackie. Jej książki i utwory zawsze czytam z ogromnym zainteresowaniem i przyjemnością. Do jej twórczości chętnie wracam.

Dzisiaj chciałabym zaprezentować fragment książki Bard, która ma się wkrótce ukazać. Oparta jest na faktach, blisko jej do zbeletryzowanej biografii. Jak sama autorka przyznaje, stworzyła tylko dwóch bohaterów inspirowanych prawdziwymi postaciami. Małgorzata Kulisiewicz przeanalizowała wiele materiałów z pierwszej ręki, z rodzinnego archiwum, pochodzących od Krzysztofa Kulisiewicza, syna Aleksandra, a jej męża. Zgłębiała temat również dzięki dostępnym książkom, artykułom i źródłom internetowym. Zapraszam do lektury.

Bard (fragment)

Rok 1967 oprócz wyprawy do Niemiec przyniósł mi inne niezwykłe niespodzianki. Wyjątkowe tournée w Anglii i znajomość z jedną z najciekawszych osób moich czasów. Nie przesadzam. I to dzięki muzyce. Gdy w marcu dostałem list od warszawskiej śpiewaczki operowej Marii „Maliny” Bielickiej, nie bardzo wiedziałem jeszcze, kto to Sue Ryder. Dopiero Malina wyjaśniła mi, że angielska lady, kochająca Polaków, pomaga ludziom biednym i byłym ofiarom obozów koncentracyjnych, jest założycielką fundacji budujących domy opieki i pomocy dla nich, wspaniałym i skromnym człowiekiem.

Ta niezwykła osoba urodziła się w Leeds. Jej rodzina miała dwa wielkie majątki ziemskie w hrabstwie Suffolk. Sue Ryder dorastała w atmosferze, gdzie jej najbliżsi wpoili jej poświęcenie dla innych, pomagali ubogim i troszczyli się o nich. Każdy przechodzący biedak mógł liczyć w ich domu na kąpiel i jedzenie oraz czyste ubranie i potrzebną pomoc. Wiara chrześcijańska dla Sue Ryder była najważniejsza. Największy wpływ na dorastającą Sue wywarła jej mama Mabel. Troszczyła się o jej edukację, często odwiedzały razem biedne rodziny w Leeds i na wsiach w Suffolk. Dlatego też Sue Ryder stała się tak wrażliwa na ludzkie nieszczęście.

Malina zadzwoniła potem do mnie, gdy jej życzliwie odpisałem. Poinformowała, że dobrze się składa i Sue Ryder będzie w Krakowie szesnastego kwietnia  na bankiecie w sali hotelu Cracovia razem z dyplomatą,  byłym ambasadorem brytyjskim w Polsce Georgem Cluttonem i żebym się tam zjawił, bo chcą ze mną osobiście porozmawiać. Malina zapytała również, czy nie znam jakiegoś zdolnego muzyka, który jest byłym więźniem obozów koncentracyjnych. Poleciłem jej  Władysława Matusiaka.

Kilka dni później zadzwoniłem do kolegi Władka, z którym widziałem się wcześniej na spotkaniu Klubu Mauthausen-Gusen w Warszawie. Niezwykle utalentowany człowiek, skrzypek i kompozytor obozowy. Teraz uczył gry na skrzypcach w Bielsku-Białej. Powiedziałem, że mam coś niezwykłego dla niego i że musimy jak najszybciej porozmawiać. Zaprosiłem go do Krakowa i spotkaliśmy się w kawiarni w Sukiennicach, żeby nie przeszkadzać Basi. Był niezwykle zaciekawiony, o co chcę go prosić.

– Wiesz, kto to Sue Ryder? – zacząłem rozmowę

Niewiele wiedział o tej damie. To nie był wtedy w Polsce ktoś sławny.

– Słuchaj, niedawno skontaktowała się ze mną Malina Bielicka, śpiewaczka operowa z Warszawy. Powiedziała, że organizuje koncert dla Fundacji Sue Ryder, jest jej znajomą i szuka artystów, którzy mogą wystąpić. Brytyjska lady często przyjeżdża do Polski. Malina przyszła na spotkanie Klubu Mauthausen-Gusen i usłyszała, jak śpiewam. Postanowiła, że wezmę udział jako wykonawca w tym koncercie. Zgodziłem się.

– Czy to ta Malina, która w czterdziestym szóstym  wystąpiła w filmie, „Zakazane piosenki” u Leonarda  Buczkowskiego  jako deklamatorka?

– Tak, to ona.

– O, to wspaniale. A w jaki sposób mnie to dotyczy?

– Może wystąpiłbyś ze mną? Ona sugerowała, żeby jeszcze kogoś utalentowanego znaleźć do kompletu. Powiedziałem o tobie, zainteresowała się. Czy mogę jej dać twój adres i telefon do kontaktu?

– Jak najbardziej. A dlaczego przyszła akurat do naszego Klubu?

– … bo koncert brytyjski organizowany jest na rzecz byłych więźniów obozów koncentracyjnych i budowy ośrodków pomocy dla nich. Występują też tylko byli więźniowie lub ludzie z ich rodzin. Oczywiście, wszystko musi być na poziomie, więc będzie miała jeszcze zawodowych muzyków, aktorów, śpiewaków, wszystkich z przeszłością obozową.

– A jak to wyglądałoby tam na miejscu?

– Około miesiąca w Anglii, dwadzieścia osiem koncertów w tournée objazdowym. Charytatywnie, bez gaży. Mają wielu wolontariuszy i pomagających, którzy domy, a nawet hotele udostępniają za darmo, a jeszcze fundują poczęstunek. Zarobione na koncercie pieniądze idą na pomoc fundacji dla byłych więźniów i budowę domów dla nich.

– To wygląda całkiem nieźle. Nie byłem jeszcze w Anglii.

– I mówiła, że będziemy też śpiewać w Theatre Royal  w Windsorze i Royal Festival Hall w Londynie.

Władek poczuł, że ma szansę przeżyć coś niezwykłego. Ja też mogłem jechać z moją misją i nieść testament d’Arguto coraz dalej. Spotkać niezwykłych ludzi i poznać nowe miejsca.

– A wiesz Władziu, gdy będziemy w otoczeniu śpiewaków operowych, pianistów i kompozytorów, to przypomną mi się przedwojenne czasy i moje przyjaźnie z Rudim, Verą i Dawidem. Uwielbiam tę atmosferę. Ja też koncertowałem kiedyś przed wojną w Wiedniu i Belgii.

– Na pewno poznamy wspaniałe miejsca w Anglii, choć czasu na zwiedzanie pewnie nie będzie zbyt wiele. Ale już same miejsca, w których będziemy koncertować…

– …podobno teatry, katedry, kościoły, hale koncertowe, zabytkowe szkoły, stare gotyckie pałace i starodawne prywatne domy.

– No to jest trochę tego. Muszę przemyśleć swój repertuar.

– Pamiętaj, żeby to były utwory skomponowane w obozie.

Do hotelu Cracovia wystroiłem się w ciemny, elegancki garnitur. Nie miałem smokingu w dobrym stanie, będę musiał kupić przed wyjazdem do Anglii. Kiedy to nastąpi, sam nie wiem, bo nie wie tego nawet Malina. Ciągle się coś zmienia, bo pewnie tam na miejscu nie jest łatwo wszystkiego zorganizować. Lady Ryder rozpoznałem od razu. Niewysoka, szczupła, czterdziestokilkuletnia, tak jak ją opisała Malina. W eleganckiej sukni. Na jej twarzy malowała się dobroć. Charakterystyczny był jej niski timbre głosu i piękne niebieskie oczy. Lady Ryder była osobą o urzekającej i przyciągającej osobowości. Towarzyszył jej wysoki, szczupły mężczyzna w smokingu, George Clutton, były ambasador brytyjski w Polsce. Miał już prawie sześćdziesiąt lat i wrodzoną pewność siebie, choć przytłumioną przez brytyjską flegmę.

– Witam państwa – przywitałem się po niemiecku, niestety prawie nie znałem angielskiego.

– My mówimy po polsku – odrzekł życzliwie George.

– To znaczy oficjalnie pan dyplomata mówi – roześmiała się lady Sue.

–  Pani Ryder świetnie rozumie po polsku, jednak po uwadze zwróconej przez bliską jej osobę, że mówi źle, nie odważyła się nigdy tym językiem posługiwać. Jej przyrodni brat John, który jest lingwistą, dzięki żonie Polce, Krystynie, którą poślubił jeszcze w czasie wojny, biegle mówi po polsku.

– Tak, skrytykował, jak mówię – do nas Sue nadal mówiła po polsku, całkiem nieźle.

– Sam pan słyszy, że jest dobrze. Natomiast ja uczyłem się w Londynie od polskiego profesora i poety Floriana Śmiei.

– I zdumiewał Polaków, że tak dobrze mówi.

– Ja natomiast śpiewam nie tylko po polsku, ale też w niemieckim i czeskim, jedną pieśń mam nawet po włosku – pochwaliłem się.

– Właśnie, przejdźmy do rzeczy – Sue była konkretna i rzeczowa. – Przewiduję każdy z koncertów na około półtorej godziny. Będziecie mieć więc po piętnaście, dwadzieścia minut każdy, przewidując, że was będzie siedem osób, bo tak myślimy. W tym akompaniator, bo będziemy mieć do występów miejsca z fortepianami lub organami.

– Ja śpiewam tylko z gitarą albo a’capella.

– To gitarę trzeba oczywiście wziąć ze sobą. I przygotować jakieś trzy, cztery utwory. – Tytuły pieśni, opis ich powstania i teksty trzeba przesłać do mnie. W miarę szybko. Także krótki życiorys. Przetłumaczę to wcześniej na angielski i na koncercie publiczność będzie wiedziała, co śpiewacie i jak powstały utwory – rzeczowo stwierdził George.

– Sir Clutton będzie prowadził i zapowiadał koncert. Będzie również opowiadał o was i waszej twórczości.

Były ambasador podał mi wizytówkę i zobowiązałem się przesłać mu materiały. Miałem też przekazać informacje Władkowi.

– Nie wiem, czy pan wie, panie Aleksandrze, dlaczego Polska zawsze była dla Sue Ryder miejscem nadzwyczajnym? Doświadczenia wojenne… Po wybuchu powstania warszawskiego wysyłała zrzuty broni dla walczącej stolicy. Zaraz po po wojnie jako pielęgniarka  spieszyła z pomocą Warszawie. Była wśród międzynarodowych wolontariuszy. Później stale pomagała Polsce i Polakom.

– Niewątpliwie najistotniejsze wydają się wojenne doświadczenia – ośmieliłem się stwierdzić.

– Tak, współpracowałam z polskimi cichociemnymi. Były to ciężkie, także psychologicznie, warunki. Spędzałyśmy z nimi dużo czasu na stacjach wyczekiwania. Poznałam wtedy dużo polskich zwyczajów, dowiedziałam się też wiele o waszej kulturze – wzruszyła się lady Sue.

– Mówiłaś mi, że podziwiałaś niezwykłą odwagę i inteligencję Polaków, z którymi przyszło ci pracować – dodał George.

– Bardzo bohaterscy, kochali Polskę. Ich podejście było dla mnie bardzo ważne. Wstyd było okazać strach wobec Polaków.

Czułem płynącą od nich sympatię.

– Porozmawiamy na ten temat pewnie jeszcze nie raz, będę was przecież wozić na koncerty mikrobusem, naszym fordem z fundacji.

– Tak, lady Ryder świetnie jeździ. Prowadziła nawet ciężarówki z pomocą humanitarną tuż po wojnie. Nazywa je biblijnymi imionami. Jej ulubiony wóz to Joshua.

Spojrzałem z niedowierzaniem. Cóż za niezwykła kobieta. Przeszliśmy powoli do stołów z poczęstunkiem i zmieniliśmy tematy rozmowy na lżejsze. Podałem tylko jeszcze Sue swoją wizytówkę i poprosiłem o kontakt, gdyby miała jakieś istotne informacje na temat koncertu.

Odezwała się niedługo po naszym spotkaniu. Napisała list z pytaniem, czy nie znam jakiegoś „dziecka koncentracyjnego” do wzięcia udziału w koncercie. Malina znalazła dla niej piętnastoletnią pianistkę Annę Karczewską, córkę byłego więźnia Mautthausen-Gusen. A ja poinformowałem jeszcze, że w maju i czerwcu mam już umówione koncerty w NRF i NRD, czyli między innymi w Burg Waldeck. Na to Sue odpowiedziała, że nasze występy w Anglii będą dopiero najprawdopodobniej późną jesienią, bo wszystko jest trudne do zorganizowania i trzeba to dobrze zrobić. Prosiła, żeby ci z nas, którzy pracują, mogli wziąć urlop w listopadzie. Trzeba było więc odpracować nasze obowiązki podczas wakacji, ale warto dla takich niezwykłych koncertów. Malina wykonywała teraz większość pracy organizacyjnej dla brytyjskiego tournée z artystami w Polsce. Próbowała zorganizować pierwszą próbę w Warszawie i znalazła potrzebnych muzyków. Znajomi polecili jej zdolnego poetę i tenora z Wrocławia Andrzeja Bartyńskiego, który często bywał w Warszawie. Miał trzydzieści trzy lata, dużo młodszy od nas. Byłem ciekaw, czy jako dziecko był w obozie, ale okazało się coś innego, równie wstrząsającego.  Był wtedy zaprzysiężonym, małoletnim żołnierzem Armii Krajowej, o pseudonimie Orlik, osadzonym w hitlerowskim więzieniu we Lwowie. W roku 1943 stracił całkowicie wzrok w czasie przesłuchania przez gestapo. Na wszystkie koncerty jeździł ze starszą o dziesięć lat siostrą Haliną, malarką i poetką. Ona również w czasie okupacji była więźniarką lwowskiego więzienia, następnie Majdanka i Ravensbrück. Andrzej miał mocny charakter i choć był niewidomy, dobrze sobie radził. Realizował się jako osoba śpiewająca i pisząca poezję. Głos kształcił u primadonny opery lwowskiej i wrocławskiej Dunki Śleczkowskiej. Uzyskał uprawnienia artysty estradowego, mieliśmy więc zawodowego śpiewaka. Ubierał się modnie i nosił ciemne okulary. Miał świetne relacje z siostrą, był pogodny. Gdy Malina mi o nich opowiedziała, bardzo chciałem poznać to artystyczne rodzeństwo. Oni później pojechali z nami rzeczywiście do Anglii, razem z Maliną,  Władkiem, Anką Karczewską. Natomiast z resztą towarzystwa były duże perturbacje, które zawdzięczaliśmy również  licznym zmianom terminów przez Sue Ryder. Rozumiałem to, bo w Anglii pracował nad tournée duży zespół ludzi. Musieli zgrać terminy dla sal koncertowych, noclegów, posiłków, przejazdów i czas ludzi opiekujących się poszczególnymi miejscami występów, wydrukować plakaty i ulotki, załatwić reklamę w prasie.

Pierwotnie w tournée miała wziąć udział znana aktorka i była więźniarka obozów Zofia Rysiówna oraz pianista Janusz Kahl, który przecierpiał Sachsenhausen i Neuengamme, akompaniator teatrów muzycznych.  Spotykali się z nami na próbach i zostali już nawet ogłoszeni w prasie brytyjskiej, że będą występować. Niestety w ostatniej chwili Sue Ryder zmieniła datę wyjazdu na 1 listopada, a powrotu do Warszawy 4 grudnia i nie mogli zawalić wcześniej już ogłoszonych terminów w teatrze. Malina szybko, jak spod ziemi wynalazła dwóch innych artystów: Ryszarda Fabińskiego, tenora, jej kolegę z Operetki Warszawskiej, który był dawnym więźniem oflagu oraz Włodzimierza Mierzejewskiego, bardzo dobrego akompaniatora, pianistę i pedagoga, byłego więźnia warszawskiego Pawiaka i gestapo w Radomiu. Oni wszyscy musieli być autentyczni i mocni w artystycznym wyrazie. I tacy byli, a raczej tacy byliśmy. Dla nas wojna nigdy się nie skończyła, żyliśmy tym wszystkim, jak ci, którzy przeszli ten koszmar. Taka była też Sue Ryder, dlatego te koncerty wymyśliła i tak dobrze nas rozumiała.

Pierwsza część koncertu była zaplanowana na około sześćdziesiąt minut. Miały to być wokalne i instrumentalne utwory napisane i skomponowane w nazistowskich obozach koncentracyjnych. Druga to koncert muzyki klasycznej. W tej początkowej części zaplanowane były między innymi występy Władka. Napisałem wcześniej list do Maliny i zaproponowałem dwie wersje „Ave Maria” napisane w Buchenwaldzie przez Józefa Kropińskiego. Tutaj mógłby je zagrać właśnie Matusiak. Wiedziałem, że ona śpiewała oryginalny utwór „Ave Maria” Franza Schuberta od czasu, gdy znalazła się w bloku więźniarek z Majdanka. Utwór ten wykonywała w obozie co wieczór, poprzedzając go zazwyczaj kilkoma wesołymi piosenkami. Śpiewała również w innych barakach i w obozowym szpitalu kobiecym. Pacjentki z rewiru błagały ją o tę pieśń. Zakończyłem list słowami: „Będzie to szok zarówno pod względem doboru tematyki, poziomu artystycznego i wykonawczego. Takich pieśni nigdy i nigdzie nie słyszał najbardziej nawet wytrawny snob.” [1]

W końcu mogliśmy zrobić próbę generalną i stanęło na tym, że w pierwszej części Malina zaśpiewa „Dumkę więźniarki” i „Pasiaki” w opracowaniu muzycznym Mierzejewskiego. Dołączyła jeszcze „Pieśń więźniów”: / Daję ci moje smutne serce,/ Mój smutek wypełniony snami./ Daję ci moje wszystkie kłopoty./ Ból i łzy…/[2]

Ryszard Fabiński wykonał dwa utwory Zygmunta Dygata „Pieśń z obozu Serrières” i „Dumkę żołnierską”. Andrzej Bartyński zaśpiewał tylko jedną pieśń obozową, więcej miał przygotowanych utworów klasycznych. Za to ja zmieściłem się z „Żydowską pieśnią śmierci”, „Spaloną matką”, „Chorałem z piekła dna”, „Ukrzyżowanym 1944” i „Hekatombą”. Władek Matusiak zagrał na skrzypcach „Balladę chińską” Wacława Gazińskiego, własne „Scherzo” z akompaniamentem Mierzejewskiego i pieśń „Tęsknota”. „Golgotę” Gracjana Guzińskiego i „Nokturn C-dur” wykonał już w drugiej części koncertu, tej z muzyką poważną, gdzie piętnastoletnia Anna Karczewska grała kompozycje Fryderyka Chopina. Ta część klasyczna w założeniu miała trwać około pięćdziesięciu minut. Nasi wykonawcy grali i śpiewali utwory Ignacego Jana Paderewskiego, Ludomira Różyckiego, Stanisława Moniuszki, Henryka Wieniawskiego, Władysława Żeleńskiego, Stanisława Noskowskiego, Stanisława Niewiadomskiego. Włodzimierz Mierzejewski przestrzegł ich, żeby nie zapomnieli zabrać nut na tournée. A Malina ponagliła mnie i Władka do zakupu smokingów. Mieliśmy występować w eleganckich miejscach i kobiety powinny zabrać suknie wieczorowe i koktajlowe. Choć wyjazd miał nastąpić 1 listopada, zostaliśmy skrzyknięci do Warszawy już  29 października, by lepiej się poznać i jak najwięcej razem ćwiczyć. Mieliśmy stworzyć zgraną grupę. Malina załatwiła salę prób w operetce. W ostatniej chwili dołożyła do programu kompozycję Henry’ego Purcella i Benjamina Brittena „I Take No Pleasure in the Sun’s Bright Beams”[3]. Na szczęście przyniosła nuty. Włodek zaczął ćwiczyć, ale Rysiek, który miał zaśpiewać, trochę się zdenerwował, że dostał to w ostatniej chwili.

– Ale słuchajcie – przekonywała ich Malina – będziemy występować w Purcell Room w Royal Festival Hall w Londynie, a Benjamin Britten jest patronem koncertów fundacji i jednym z przyjaciół Sue Ryder. To pasuje do koncertu i coś im się od nas należy – Malina była trochę apodyktyczna.

– Ale jak to – zapytał Matusiak – wspólne dzieło autora z baroku i współczesnego kompozytora?

– Te utwory są tylko aranżacjami w tym sensie, że Purcell dostarczył partię wokalną i linię basową, figurowaną, aby wskazać harmonię, pozostawiając kontynuatorowi „zrealizowanie” reszty akompaniamentu – i to zrobił Britten.

– To mamy słynnego kompozytora jako patrona naszego koncertu – ucieszyła się Halina Bartyńska. – Andrzejku, naprawdę warto pojechać.

– Oczywiście! A wątpiłaś, Halinko?

– Nie, tylko nie wiem, jak ty to wytrzymasz, tyle koncertów dzień w dzień i kilka tysięcy kilometrów do przejechania.

– Z tobą wytrzymam wszystko. I z tym miłym towarzystwem – uśmiechnął się do nas.

                                                                  ***       

Sue wysłała nam bilet zbiorowy na wyjazd. Wszyscy razem mieliśmy jechać pociągiem do Ostendy w Belgii, konkretnie do Brugge. Będzie więc dużo czasu na rozmowy. Mieliśmy zarezerwowany przedział dla ośmiu osób. Irena Karczewska, matka Anki miała dotrzeć do Anglii ze Stanów Zjednoczonych, gdzie musiała wyjechać do ciężko chorej osoby z bliskiej rodziny. Andrzej i Halina, Malina i Anka, ja i Władek, Rysiek i Włodzimierz, akurat idealnie dobraliśmy ilość miejsc. Wcześniej bardzo praktyczna Sue Ryder pomogla nam załatwić paszporty u ministra Kazimierza Rusinka i wizy w Ambasadzie Brytyjskiej.

Wreszcie 1 listopada o godzinie 12.40 zespół wyruszył. Bagaże i instrumenty złożyliśmy w osobnym przedziale, tak było załatwione. I w końcu mieliśmy dużo czasu na rozmowę.

– A wiecie, że Sue była bardzo zakochana w czasie wojny w polskim cichociemnym – zaczęła Malina. – I między innymi dlatego tak kocha Polskę, nazywa ją swoją ojczyzną. I to nie drugą, ale pierwszą.

– Ty zawsze musisz plotkować – zażartował Rysiek. – Jak my to wytrzymamy?

– Chyba to lepsze, niż się nudzić? – skwitował Włodek Mierzejewski.

– Nie przeszkadzajcie, bo chciałam wam kilka ważnych rzeczy powiedzieć. Przede wszystkim najpierw będziemy gościć w domu Sue Ryder w Cavendish, chyba od tego zaczniemy. Szesnastowiecznej budowli, która jest siedzibą Fundacji Sue i którą odziedziczyła po babce hrabiance.

– Uwielbiam takie klimaty, może uda się trochę w tej Anglii pozwiedzać – rzuciłem z nadzieją.

– Mieszka tam – nie przerywała tematu Malina – około czterdziestu byłych więźniów nazistowskich obozów, niepełnosprawnych, chorych i z traumami, głównie Polaków.  Ten dom i cała posiadłość była pierwszym domem pomocy. Z czasem Sue dobudowała przy nim kilka pawilonów, by pomieścić podopiecznych.  Sue, jej mąż i dwójka małych dzieci zajmują tylko trzy pokoje. Resztę domu oddali pensjonariuszom.

– I tam będziemy nocować? – pytała zaciekawiona Anka.

– Tak i to kilka razy. To będzie punkt wypadowy do różnych części naszej trasy.

– To poznamy zapewne jej rodzinę.

– Oczywiście!  Opowiedziałabym wam trochę o nich, gdyby tylko Rysiek i Włodek pozwolili.

Rysiek spojrzał rozbawiony w stronę Maliny. Kiwnął głową przyzwalająco.

– Mąż Sue, lord Leonard Cheshire, jest  bohaterem wojennym i jednym z najsłynniejszych pilotów Królewskich Sił Powietrznych. Ma najwyższe ordery państwowe. Niezwykła odwaga, on jest chyba pozbawiony lęku.  Miał na swoim koncie sto cztery zwycięskie loty bombowcem. Był najmłodszym brytyjskim pułkownikiem lotnictwa.

Wszyscy słuchali z zainteresowaniem. W końcu i my z Władkiem Matusiakiem przestaliśmy szeptać w kącie na swoje tematy i przyłączyliśmy się do rozmowy.

– Nie byłbym zdziwiony, gdyby znali się z rodziną królewską – zauważył Władek.

– Królowa i książę Karol wizytowali domy fundacji i propagowali zbiórkę pieniędzy dla byłych więźniów.

– Czym nas jeszcze zaskoczysz, Malino? – dalej żartował Rysiek.

– Posłuchajcie jaka ciekawa historia z ich małżeństwem.

– O, to już ploty – wyszeptał Włodek Mierzejewski.

Bielicka nie przejmowała się i opowiadała dalej.

– Leonard po wojnie prowadził własną organizację charytatywną działającą też w Indiach. Poznali się i pokochali z Sue, ale nie byli pewni, czy powinni zostać małżeństwem. Dopiero Matka Teresa powiedziała im: „Wspólnie zrobicie więcej”. Więc pobrali się i mają dwójkę dzieci: siedmioletniego Jeromy’ego i pięcioletnią Gigi-Elisabeth.

– No to już wszystko wiemy. To dobrze, skoro będziemy u nich gościć – odezwał się w końcu Andrzej.

– Jeszcze nie wszystko. Musicie coś wiedzieć o charakterze Sue, żebyście nie byli zaskoczeni. Ona będzie przecież z nami przez całe tournée i będzie nas wozić mikrobusem fundacji jako kierowca.

– Taka ważna lady będzie szoferem? – Halina i Andrzej byli zdziwieni.

– Świetnie jeździ i to uwielbia. Prowadziła nawet ciężarówki z pomocą.

– Potwierdzam, mówiła mi o tym – zgodziłem się. –  Długie podróże i samotne zazwyczaj przejazdy samochodem umilała sobie odsłuchiwaniem nagrań muzyki klasycznej. Zna się na muzyce. Stąd pewnie jej pomysł na nasze koncerty.

– A jaka jest na co dzień? Ty ją przecież znasz, Malino? – zapytał Andrzej.

– Pokorna i skromna, ale niezwykle wymagająca, oczywiście najpierw od siebie. Ale chałtury nie zniesie. Zna się. Nie jest wylewna, raczej introwertyczna, ale bywa gadatliwa, zależy od chwili. Romantyczna, ale też bardzo praktyczna.

– Ma podobno duże poczucie humoru – mrugnął do mnie Rysiek.

– Trzeba uważać, bo lubi tzw. „practical jokes”, dowcipy połączone z przebieraniem się i może nas nabrać.

– Przynajmniej zapamiętamy ten wyjazd.

– W Domu w Konstancinie zrobiła kiedyś psikus, zjawiła się niespodziewanie przebrana za damę lekkich obyczajów. Trudna do rozpoznania, w spódniczce mini, wywijając torebką, obwieściła że jest wolontariuszką i chce pracować społecznie w Domu Sue Ryder.

– To teraz my opowiedzmy kawały, po kolei, każdy po jednym. Zaczynamy od pana, panie Władysławie – pan taki milczący – zaproponował Rysiek.

– O muzykach?

– Dobry pomysł, dowcipy o muzykach – potwierdził Andrzej.

I Władek Matusiak się rozkręcił.

– Z pociągu w nieznanym sobie mieście wysiada muzyk ze skrzypcami. Chce się zorientować, w którą ma iść stronę, ale mija chwila i nie ma pojęcia. W końcu pyta pijaka opartego o ścianę dworca:

– Panie, jak się dostać do filharmonii?

– Ćwiczyć trzeba, ćwiczyć!

I tak w miły sposób przebiegła nasza podróż. Można powiedzieć, że ten czas był nam potrzebny nie tylko, żeby wymienić się potrzebnymi informacjami, ale też żeby się do siebie przyzwyczaić. Drugiego listopada, o godz. 14.40 wysiedliśmy już jako zgrana ekipa. I dobrze, bo czekała nas straszna burza z błyskawicami i musieliśmy pocieszać przerażoną Ankę. Nasz pociąg zbliżał się już do Ostendy w Belgii. Wysiedliśmy jedną stację wcześniej w Brugge. Tak było umówione. Tam czekali już na nas rotarianie – wolontariusze umówieni przez Sue Ryder. Załadowali nasze bagaże i instrumenty do ciężarówki. Natomiast my pojechaliśmy do portu Zeebrugge, a następnie wsiedliśmy już z bagażami na prom do Dover. I tam też, na kanale La Manche dopadła nas burza. O osiemnastej byliśmy już w Dover.


[1] Leszek S. Zakrzewski, „Malina”. Trzy portrety Marii Bielickiej, Wydawca L. S. Z., Warszawa 2014, s. 106

[2] Leszek S. Zakrzewski, „Malina”. Trzy portrety Marii Bielickiej, Wydawca L. S. Z., Warszawa 2014, s. 145

[3] „Nie czerpię przyjemności z jasnych promieni słońca”

MAŁGORZATA KULISIEWICZ

Fot.: z archiwum Małgorzaty Kulisiewicz.

Absolwentka filmoznawstwa i polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka esejów i recenzji filmowych i literackich, publikacji historycznych, realizatorka reportaży telewizyjnych w TVP Kraków. Autorka książek poetyckich: Inni Bogowie, Kot Wittgensteina i inne wiersze, Ciasteczka z ironią, Sprzedawcy jaśminu, Kinoptycznie, polsko-angielskiej Sennik Hoppera. Hopper’s Dream Book oraz zbioru opowiadań dalEKOwzroczność. Publikowała też w licznych międzynarodowych i polskich antologiach poezji i prozy. Otrzymała liczne wyróżnienia za poezję i prozę. Tłumaczona na język angielski, niemiecki i grecki. Członkini Krakowskiego Oddziału Związku Literatów Polskich. Mieszka w Krakowie.